Mạng gia đình có thể chỉ đơn giản gồm một bộ định tuyến và vài thiết bị Wi-Fi, hoặc cũng có thể phức tạp với một cấu hình đa nút bao gồm VLAN, switch, điểm truy cập, cùng bộ định tuyến và tường lửa tùy chỉnh. Dù bạn quản lý mạng nội bộ (LAN) theo cách nào, việc sử dụng một số công cụ miễn phí sau có thể thay đổi hoàn toàn cách bạn tương tác với mọi thiết bị kết nối. Từ thiết bị IoT đến máy chủ tại nhà, mạng càng mở rộng càng dễ phát sinh phức tạp, khiến những công cụ này trở nên cực kỳ hữu ích.
Trải qua nhiều thập kỷ, mạng gia đình đã phát triển từ một modem và máy tính để bàn đơn giản, nay mở rộng để bao gồm cả máy giặt, điện thoại thông minh, TV, máy chơi game, thiết bị lưu trữ mạng (NAS) và các loại cảm biến. Tôi thường xuyên dùng một bộ công cụ để hiểu rõ hơn về mạng, phát hiện sự cố từ sớm, tăng cường bảo mật, tối ưu hiệu suất và nâng cao kỹ năng bản thân.
Công cụ mạng tích hợp sẵn trong Hệ điều hành
Ping, Traceroute và IPConfig
Những công cụ miễn phí tốt nhất thường đã có sẵn trong hệ điều hành. Linux, macOS và Windows đều trang bị các công cụ mạng cơ bản như Ping để kiểm tra kết nối và độ trễ, Traceroute để truy vết đường đi của gói tin, và IPConfig để xem các cấu hình IP hiện tại. Ping có vẻ cơ bản nhưng lại tỏ ra vô giá khi cần phát hiện vấn đề về kết nối hoặc hiệu suất mạng.
Traceroute đưa khả năng chẩn đoán lên một tầm cao mới, giúp xác định lỗi định tuyến và cho biết sự suy giảm hiệu suất là do mạng nội bộ hay từ bên ngoài. Điều này đặc biệt hữu ích nếu bạn dùng mạng riêng ảo (VPN) toàn mạng như tôi. Cuối cùng, IPConfig sẽ là công cụ đắc lực để xác nhận địa chỉ IP được cấp, máy chủ DNS và nhiều thông tin khác. Chỉ ba công cụ này đã là một khởi đầu tuyệt vời.
Wireshark
Xem điều gì đang thực sự diễn ra trên LAN
Một số hệ điều hành có sẵn trình giám sát để xem ứng dụng nào đang dùng nhiều băng thông, nhưng công cụ bắt gói tin như Wireshark lại thực hiện việc này ở cấp độ mạng, theo dõi lưu lượng theo từng máy khách (thiết bị) thay vì từng ứng dụng riêng lẻ. Dù ban đầu có vẻ phức tạp, Wireshark là công cụ cực kỳ giá trị để giám sát hoạt động của mọi thiết bị trong mạng. Wireshark hoạt động bằng cách “nghe lén” (sniffing) các gói tin khi chúng lưu thông, cho phép bạn kiểm tra chúng một cách chi tiết.
Khi một thiết bị không thể kết nối vì lý do bí ẩn, Wireshark có thể giúp tôi tìm ra nguyên nhân. Nó cũng có thể chỉ ra thiết bị nào đang phát tán quá nhiều lưu lượng quảng bá hoặc đa hướng. Dù bạn dùng Wireshark để làm gì, bạn cũng sẽ hiểu sâu hơn về cách các giao thức như DHCP, TCP và DNS hoạt động. Việc quan sát điều gì xảy ra khi bạn truy cập một trang web thực sự rất thú vị.
ntopng
Trực quan hóa mạng theo thời gian thực
Ntop là một công cụ tiện dụng mà tôi thường xuyên khởi động để kiểm tra tình trạng hoạt động của mạng. Tôi đang chạy nó trên OPNsense, nhưng bạn có thể cài đặt ntopng trên hầu hết mọi thiết bị kết nối LAN. Ngoài giám sát lưu lượng LAN và WAN thời gian thực, ntopng còn có thể khám phá thiết bị và lập hồ sơ máy chủ. Chỉ với một cái nhìn, tôi có thể kiểm tra địa chỉ IP, MAC, tên máy và lưu lượng của từng thiết bị.
Đây là cách tuyệt vời để biết loại lưu lượng nào (như duyệt web, chơi game, chuyển file, dịch vụ đám mây…) đang chiếm nhiều băng thông nhất, nhờ khả năng phân loại của công cụ. Tôi thậm chí còn cấu hình cảnh báo và phát hiện bất thường cho các trường hợp như có thiết bị mới tham gia mạng, lưu lượng vượt ngưỡng hoặc hành vi đáng ngờ. Nó có giao diện trực quan, đẹp mắt và không khó sử dụng. Khi cần phân tích sâu hơn, tôi sẽ chuyển sang Wireshark.
AdGuard
Chặn quảng cáo và trình theo dõi
Chẳng ai muốn thấy quảng cáo được nhắm mục tiêu và bị theo dõi trực tuyến. Pi-hole và AdGuard sinh ra để giải quyết việc này. Tôi từng dựa vào cả hai để bảo vệ toàn bộ mạng, nhưng cuối cùng chuyển hẳn sang dùng Unbound (một máy chủ DNS đệ quy) để gộp chung mọi thứ cho đơn giản. Tuy vậy, AdGuard vẫn là lựa chọn hàng đầu của tôi nếu muốn chạy phần mềm chặn quảng cáo, dễ dàng tải lên các bộ quy tắc và bắt đầu lọc các yêu cầu DNS không mong muốn. Nếu chưa từng dùng công cụ kiểu này, tôi thực sự khuyên bạn nên thử.
AdGuard cần chạy liên tục, vì vậy bạn cần một thiết bị như Raspberry Pi hoặc máy chủ nhỏ để lưu trữ nó. Nếu bạn đang chạy tường lửa riêng (như OPNsense/pfSense), bạn có thể khởi chạy AdGuard trực tiếp trên đó, giúp tập trung mọi thành phần mạng lên một phần cứng chuyên dụng. Bằng cách này, bạn chỉ không được bảo vệ khi toàn bộ mạng gặp sự cố.
Network Mapper (nmap)
Khám phá mọi thứ trên LAN của bạn
Nmap, một công cụ cực kỳ hữu ích, có thể được dùng thay cho ntopng để khám phá các máy chủ và dịch vụ trong mạng. Khi bạn đã có một home lab với vài dịch vụ đang chạy, việc theo dõi mọi thứ ngoài một bảng điều khiển có thể là thách thức. Lúc này, nmap phát huy tác dụng. Công cụ này có thể phát hiện thiết bị đang hoạt động bằng cách quét dải IP, xác định các cổng và dịch vụ đang mở, thậm chí phát hiện loại hệ điều hành.
Sử dụng nmap là cách tuyệt vời để xác minh các quy tắc tường lửa đã được áp dụng đúng và mọi thứ đều được bảo vệ và/hoặc cách ly đúng cách. Ngoài việc kiểm tra thiết bị đang kết nối, bạn có thể dùng nó để phát hiện máy khách lạ mặt và xem những cổng nào đang mở trên mạng.
OPNsense cũng rất tuyệt vời
Xây dựng bộ định tuyến/tường lửa của riêng mình là một quyết định tuyệt vời để khai thác tối đa khả năng của mạng. Đó là cách học hỏi tuyệt vời và giúp bạn tùy chỉnh LAN theo ý muốn. Phần mềm như OPNsense đi kèm rất nhiều công cụ và tính năng giúp việc quản lý mạng trở nên dễ dàng hơn nhiều, và bạn không mất quá nhiều thời gian để làm quen.
Tags: mạng gia đình, công cụ mạng, bảo mật mạng
Tags: mạng gia đình, công cụ mạng, bảo mật mạng
